Katrijn Meirlaen – Martin Burt: Fighting Poverty With Education

Martin Burt – Fighting Poverty with Education.

“Everybody talks about eliminating poverty. But nobody talks about how to put money in the poor’s pockets. Our agricultural school says bluntly: we want to eliminate poverty, we want to teach the poor how to make money.”
(Martin Burt, zie video)

Burt startte zijn redenering na een volksprotest in Paraguay aan het einde van de jaren ’90. Hij realiseerde zich dat het gangbare publieke beleid niet zou bijdragen tot een grondige transformatie van de samenleving, tenzij de jonge en arme generatie betrokken zou worden bij het doordrijven van productieve veranderingen. Als alternatief voor het bestaande top-down-beleid voorzag Burt een bottum-up-aanpak, om economische onafhankelijkheid te stimuleren èn als dusdoende armoede te reduceren. Het wondermiddel bij uitstek hiervoor was het onderwijs. In dit filmpje wordt de stelling van Burt duidelijk naar voor gebracht: door het bieden van kwaliteitsvol en zichzelf voorzienend onderwijs (daarmee wordt bedoeld dat de studenten leren hoe zij productief gewassen kunnen telen, en door deze te verkopen hun onderwijs ‘betalen’) worden bottom-up veranderingen bewerkstelligd, wat op zijn beurt de armoede zou bestrijden. Vanwaar de correlatie tussen onderwijs en armoedereductie? Burt laat doorschijnen dat door effectief te leren hoe je zelf in je levensonderheid voorziet, je veel effectiever aan landbouw doet. Door effectiever om te gaan met de schaarse middelen die je hebt kan je meer opbrengst krijgen van hetzelfde stukje grond. Door dit te verkopen krijg je meer baar geld in je zakken. M.a.w ‘transform poor youth into rural entrepeneurs’, opdat zij uit de armoede zouden geraken. Meer zelfs: opdat zij de samenleving zouden kunnen veranderen.

Burts these is een straffe uitspraak. Hoewel ik niet wil ontkennen dat onderwijs een zeer belangrijke bijdrage kan leveren bij het bestrijden van armoede, raakt Burts redenering mijn inziens echter uiterst weinig grond.

Ten eerste spitst Burt zich met zijn project voornamelijke toe op bestrijding van armoede via landbouw – waarbij we ons terecht de vraag kunnen stellen of landbouw niet slechts één facet is waar verbeteringen kunnen worden aangebracht, of om zijn redenering door te trekken - de enige onderneming waarbij onderricht moet worden gegeven. Een (bijkomende) terechte vraag is dan ook: spreekt landbouw de jeugd (de toekomst?) wel nog aan? Is het sociale beeld van landbouw nog zo sterk dat het jongeren aantrekt? En wanneer dit niet zo is, zou het bieden van een dergelijke onderwijsmethode de oorzaken daarvan wel wegnemen? En zou het aanbieden van ‘agricultural tips’ wel effectieve veranderingen in de gewoonten van de lokale bevolking tot stand brengen? Burt laat in het filmpje alvast uitschijnen van wel. In de veronderstelling dat dit effectief zo is, kan je het dan wel veralgemenen naar andere contexten?

Ten tweede stelt Burt dat “there’s a general thinking in the world that poor can never help themselves and that economic self-reliance is not possible in Africa, Latin America, or India. We have to change that. Every poor village can have an economical self-sufficient agricultural school to teach child farmers. And when you have rural entrepreneurs making money they can become leaders of society and start a system in which people regain power.” Is het wel zo eenvoudig? Ik denk het niet. Ik ga er ten eerste al niet van uit dat economische zelfredzaamheid in ontwikkelingslanden onmogelijk is. Wel moeten de ‘armen’ voorzien worden van de noodzakelijke instrumenten en instituties om hun economische onafhankelijkheid te bewerkstelligen. Daarvoor alleen al is er duidelijk méér nodig dan educatie. Ten tweede, is het wel effectief zo dat wanneer enkele zogeheten ‘rural entrepeneurs’ over geld beschikken, zij zullen weten wat goed en slecht is voor hun samenleving en een systeem zullen opzetten om de samenleving (positief) te veranderen? Zou dat dan hun eerste zorg zijn?

Ten derde spreekt Burt mijn inziens in zeer veralgemenende termen over armoedebestrijding. De these dat onderwijs bijdraagt tot reductie van armoede lijkt me té eenvoudig. Burt gaat uit van de veronderstelling dat door de armen jongeren praktisch onderwijs aan te bieden en hen de centrale principes van de economie bij te brengen, er hen duurzame voedselproductiemethoden bijgebracht zullen worden die zij later op hun eigen grond toepassen, waardoor zij zelfvoorzienend worden en armoede de wereld uit wordt geholpen. M.a.w., leer de studenten hoe zij kwaliteitsvol aan landbouw kunnen doen en de veranderingen zullen zichzelf wel naar de dagdagelijkse praktijk, inclusief armoedebstrijding, vertalen. Het armoedeprobleem wordt zo via een al te eenvoudige focus belicht.

Door het verschaffen van onderwijs via zelfvoorzienende scholen worden twee belangrijke doelstellingen nagestreefd: zowel de ‘empowerment’ of bekrachtiging van de armere groepen als het bewerkstelligen van winst (door inzicht in economische processen en rentabiliteitsberekening). Burt onderschrijft met zijn gedachtegoed duidelijk het Chinese spreekwoord dat zegt : “Give a man a fish and he will eat for a day. Teach him how to fish and he will eat for a lifetime”. Maar die vis moet dan natuurlijk ook nog verkocht worden.

Macro-economische politieken van liberalisering en globalisering hebben in vele ontwikkelingslanden formele jobs vernietigd. De drastische vermindering in de sociale sector onder de mantel van de SAP’s en het ontbreken van sociale veiligheidsnetwerken verergerde de situatie van de armsten. Het autonome ondernemen bleef als het ware over als de enige optie om armoede tegen te gaan, en zowel Burts hypothese dat onderwijs armoede de wereld uit helpt als het verschaffen van microkredieten onderschrijven dit uitgangspunt. Het is m.i. echter fout te veronderstellen dat hun producten ook gemakkelijk op de mondiale marktplaats terechtkomen. De markt wordt overheerst door aggressieve marketingstrategieën, campagnes, trends en de sterke marktposities van internationale bedrijven. Wanneer mensen niet over de nodige financiële bronnen beschikken om hun goederen aan de markt te brengen en er een faire prijs voor te vragen, dan levert hen dit een onvoordelige (en oneerlijke?) positie op de globale markt op. En daar houdt het succesverhaal op. Het spreekt voor zich dat er meer nodig is dan onderwijs om armoede te bestrijden. Er moet een overkoepelend framework opgericht worden dat zowel over superviserende als regulerende capaciteiten moet beschikken, dat armen verzekert dat zij hun gewassen en/of producten aan een voordelige prijs kwijt kunnen op de globale markt.  Arme landen moeten de kans krijgen om hun interne markt uit te bouwen. Ons beperken tot een microniveau (onderwijs) levert enkel micro-oplossingen op. Maar we moeten de stap durven maken van een micro naar een macroniveau.

Kortom, ik ga akkoord met Burt door te stellen dat educatie aan de basis ligt van een groter zelfbewustzijn en een basisstap is om tot economische onafhankelijkheid te komen. We mogen echter niet zomaar onze Westerse manier van denken toepassen op derdewereldlanden – onderzoek heeft al genoeg aangetoond dat onze Westerse normen in niet-westerse context moeilijk tot niet implementeerbaar zijn. Het gaat erom tot een lokale beweging te komen die samen de handen in elkaar slaan om hun eisen en wensen door te drijven. Deze beweging moet geruggensteund worden door een macro-economische instantie. Onderwijs en inzicht in de problematiek liggen hierbij aan de basis, maar om tot een verandering te komen is er méér nodig. Onderwijs lijkt me een te sterke micro-oplossing, analyse van de context en de wil tot verandering, waarbij ook lokale participatie en nutsbeleving, zijn noodzakelijk. Indien hier geen rekening mee wordt gehouden zijn projecten gedoemd te falen. Armoedebestrijding is niet gelijk aan het bieden van onderwijs. Armoedebestrijding is meer dan de som der delen. Armoede vraagt om een structurele verandering. Onderwijs alleen is hiervoor onvoldoende.

Wat denken jullie?