Nieke Nouwen: Questioning the mythologies of De Soto in South-Africa’s second economy

 Will formalizing Property Rights reduce Poverty in South-Africa’s “second economy”? Questioning the mythologies of Hernando de Soto.

Geschreven door: Cousins B., Cousins, T., Hornby D., Kingwill R., Royston L. en Warren, S.  

Commentaar op wetenschappelijk artikel door Nieke Nouwen

 Link: www.capri.cgiar.org/wp/..%5Cpdf%5Cbrief_land-10.pdf  

Net zoals mijn collega Joeri, stel ik me intuïtief ook vragen bij het wapen dat Hernando De Soto aanreikt in de strijd tegen de armoede. ‘Let’s give poor people individual titles to land so they can access credit, loans, and investment, and transform it into live capital’,  zo luidt het argument dat De Soto meegeeft in zijn boek ‘The Mystery of Capital’. Volgens hem is het noodzakelijk te focussen op de formele erkenning van de extralegale eigendom en armen dus te ‘kapitaliseren’ door hen te voorzien van eigendomsrechten. Hij beschouwt armoede dus duidelijke als een marktprobleem en doet een poging om dit op te lossen aan de hand van marktconforme methodes. De Soto’s theorie lijkt door zijn eenvoudige karakter zeer aantrekkelijk als middel tot armoedereductie. Ook internationale ontwikkelingsorganisaties en invloedrijke beleidsmakers zien hun heil in het ongecompliceerde antwoord van De Soto op wereldwijde armoede. Maar het is juist bij deze eenvoud dat we even moeten stilstaan. Er moet opgelet worden met de oversimplificatie van armoede en de oplossingen hiervoor. In het geval van De Soto’s theorie, houdt dit in dat de informele economie en de hieraan gerelateerde eigendomsrelaties niet gesimplificeerd voorgesteld mogen worden. De Soto gaat in zijn theorie immers uit van de assumptie dat ‘formele eigendom’ altijd gedefinieerd moet worden binnen het kader van individuele private eigendom. De Soto houdt volgens mijn mening te weinig rekening met de verschillende principes waarop eigendomsrechten in landelijke gebieden of informele woongebieden gebaseerd zijn. Het informele circuit en de hieraan gekoppelde eigendomsrechten zijn immers cultureel bepaald en botsen met de benadering van het westerse model van individuele eigendomsrechten waarop de theorie gebaseerd is. Want zoals er in het artikel van Musembi (zie commentaar van Joeri) al aangehaald werd, worden de rurale gebieden in Sub Sahara Afrika vaak gekenmerkt door gemeenschappelijke eigendomsrechten. Het promoten van individuele eigendomsrechten, zoals De Soto dit doet, zou kunnen botsen met het collectieve eigendomsrecht in Sub Sahara Afrika.  

 Bij deze wil ik het gedachtegoed van De Soto zeker niet afbreken. Het gebrek aan officiële eigendomsrechten vormt in vele gevallen wel degelijk een serieuze hinderpaal tot ontwikkeling. Maar in deze passage pleit ik voor genuanceerdere blik op eigendomsrechten en armoede in het algemeen. Deze complexe en multiculturele materie is niet gediend met een ‘one-solution-fits-all-aanpak. Men kan één strategie eenvoudigweg niet toepassen op alle contexten van armoede. Een cultuursensitieve benadering van de wereldwijde armoedeproblematiek is dus aangeraden. Om mijn argument kracht bij te zetten, gebruik ik het empirische onderzoek van het AFRA (Association for Rural Advancement). Zij stellen zich vragen bij de ideeën van De Soto en hebben hun twijfels bij de toepasbaarheid De Soto’s theorie op de Zuid-Afrikaanse context.  

Hoewel Zuid-Afrika op vlak van ontwikkeling het afgelopen decennium veel vooruitgang heeft geboekt, kent het land een immense ongelijkheid. De kloof tussen arm en rijk groeit razend snel, waardoor Zuid-Afrika, naast Brazilië, het meest inkomensongelijke land ter wereld is. Deze ongelijkheid wordt volgens De Soto veroorzaakt door de afwezigheid van formele rechten op de eigendom van de arme bevolking. Maar vanuit de Zuid-Afrikaanse civil society (NGO’s, sociale bewegingen en eigendomsrechtenexperts) bestaat er veel weerstand tegenover deze claim van De Soto.  

De studie die het AFRA uitvoerde toont aan dat de aanbevelingen van De Soto de complexiteit van land-en eigendomsrechten oversimplificeren en dat ze onmogelijk toe te passen zijn op de Zuid-Afrikaanse rurale context. De resultaten van het onderzoek suggereren zelfs dat de formalisering van het eigendomsrecht kan leiden tot een afzwakking van de landrechten en de marginalisering van kwetsbare groeperingen. 

De case van Ekuthuleni, een rurale gemeenschap met 224 huishoudens in KwaZulu-Natal, toont aan dat het promoten van private eigendomsrechten incompatibel is met de huidige culturele gebruiken en tradities. De inwoners van Ekuthuleni leven namelijk op staatsgrond dat ze wel degelijk formeel wensen toe te eigenen, maar dit wel via collectieve eigendom. Dit doen de gemeenschapsleden om twee redenen. Ten eerste doen ze dit om te vermijden dat ‘vreemden’ toetreden tot de gemeenschap en conflicten veroorzaken en ten tweede omdat ze het niet kunnen veroorloven individueel land te bezitten. Daarom kiest deze gemeenschap om hun gronden gemeenschappelijk te bezitten. Eigendom behoort in Ekuthuleni nooit exclusief toe aan één persoon, maar wordt altijd gedeeld met een veranderend aantal familieleden. Gronden worden onderling uitgeleend, soms voor meerdere generaties, totdat op den duur het onduidelijk wordt wie nu juist de eigenaar is. Verder zijn de grenzen tussen de stukken land niet duidelijk. Vaak vormen rivieren, valleien of zelfs een boom de scheidingslijn.  

Deze case van Ekuthuleni wijst ons op de limieten van het dominante systeem van individuele eigendomsrechten binnen het ontwikkelingsdenken. We botsen op een fundamentele incompabiliteit tussen eigendomsrechten in gemeenschapsystemen en het systeem van private eigendom. Beleidsmakers en internationale instellingen mogen zich aldus niet laten verleiden tot ongecompliceerde oplossingen van armoede en al hun pijlen richten op de eenvoudig ogende armoedebestrijdingsthese van De Soto. Armoede is immers een zeer complex begrip. Oplossingen in de strijd tegen armoede moeten deze complexiteit in rekening brengen. Ook is cultuursensitiviteit, zo zien we bij de case van Ekuthuleni, bij het opstellen armoedereductiestrategieën van essentieel belang, wil men streven naar een effectief ontwikkelingsbeleid.

Een oversimplificatie van het fenomeen armoede lijkt voor donoren en de internationale gemeenschappelijk wel aanlokkelijk, maar we moeten hiervan bewust worden dat de derde wereld hiermee geen stap vooruit gaat. 

Wel zou ik even willen opmerken dat De Soto met zijn theorie nooit beweerd heeft dat een focus op eigendomsrechten het enige wapen kan zijn in de strijd tegen de mondiale armoede. Hij ziet zelf  in dat andere hervormingen ook nodig zijn, maar blijft erbij dat eigendomsrechten het fundament vormen van de oplossing van het armoedeprobleem.  

“I’m not saying that other reforms aren’t necessary. I’m simply saying that a property rights system is a principal reform, without which other reforms are difficult to manage. It’s quite clear that property law alone does not resolve the other problems. But to me, what is also quite clear is that without property law, you will never be able to accomplish other reforms in a sustainable manner (…) Obviously, property law is not a silver bullet, but it is the missing link. Other reforms won’t work unless you deal with the issue of extralegality.”  

Mijn inzien is deze nuancering zeer belangrijk. Ook tijdens het verdere verloop van deze blog mogen we niet té zwart wit denken omtrent de theorieën van De Soto.